Verschil tussen castratie en sterilisatie

09 June 2026 Hits: 807

Sterilisatie en castratie: wat is het verschil?
De termen sterilisatie en castratie worden vaak als synoniemen gebruikt, maar medisch gezien betekenen ze iets anders. Vooral bij honden bestaat hierover regelmatig verwarring en word de ingreep bij de reu castratie en bij de teef, meestal onterecht, , sterilisatie genoemd. Het is daarom belangrijk om het onderscheid tussen beide ingrepen goed te begrijpen.

Wat is castratie?
Castratie is het verwijderen van de zaadballen of eierstokken. Castratie kan dus zowel bij reuen als bij teven plaatsvinden. Vroeger werd bij een castratie van een teef vaak ook de baarmoeder weggehaald, tegenwoordig niet meer. Door invloed van hormonen uit de eierstokken kunnen aandoeningen aan de baarmoeder ontstaan. Als de eierstokken verwijderd zijn, blijken dergelijk aandoeningen echter vrijwel niet meer voor te komen. Daarom laat men tegenwoordig de baarmoeder meestal zitten. Dit is bovendien gunstiger omdat de operatie dan een minder grote ingreep is. Wanneer er al afwijkingen of klachten zijn, zoals een baarmoederontsteking, dan moet de baarmoeder, samen met de eierstokken, wel verwijderd worden. De operatie heet dan officieel een ovariohysterectomie. De ingreep kan ook invloed hebben op bepaalde lichamelijke processen, gezondheidsrisico’s en gedragspatronen die door hormonen worden aangestuurd.

Wat is sterilisatie?
Sterilisatie is een verzamelnaam voor ingrepen die een dier onvruchtbaar maken. Dit kan op verschillende manieren worden bereikt. In de letterlijke betekenis van het woord worden bij een sterilisatie de zaadleiders of eileiders onderbroken zodat voortplanting niet langer mogelijk is. De voortplantingsorganen zelf blijven daarbij intact. Omdat de testikels of eierstokken niet worden verwijderd, blijft de productie van geslachtshormonen gewoon doorgaan. Hierdoor blijven ook de hormonale invloeden op het lichaam en het gedrag van de hond aanwezig. Een gesteriliseerde hond is dus wel onvruchtbaar, maar ondergaat verder geen veranderingen in de hormoonhuishouding.

Vooropgesteld dat wij niet tegen castratie zijn, mits dit om de juiste redenen en op de juiste leeftijd gebeurt, en wordt uitgevoerd door een dierenarts die zorgvuldig en vooral steriel te werk gaat.

In de praktijk kiezen dierenartsen en hondeneigenaren meestal voor castratie wanneer een blijvende ingreep gewenst is. De reden hiervoor is dat veel eigenaren niet alleen ongewenste voortplanting willen voorkomen, maar ook de effecten van geslachtshormonen willen verminderen of wegnemen. Denk bijvoorbeeld aan loopsheid bij teven of hormoongerelateerd gedrag bij reuen. Omdat een sterilisatie deze hormonale invloeden niet verandert, wordt deze methode bij honden relatief weinig toegepast maar is zeker een optie.

Overgewicht
Het verband tussen castratie en het ontstaan van overgewicht is niet eenduidig. In de eerste twee jaar na de ingreep is de kans op gewichtstoename het grootst zowel bij de reu als de teef. Op de langere termijn lijkt het risico echter vergelijkbaar met dat van niet‑gecastreerde honden. Overgewicht kan worden voorkomen door direct na de castratie de hoeveelheid voeding aan te passen, omdat de energiebehoefte van de hond dan afneemt. Dit kan voor eigenaren lastig zijn, omdat veel honden na castratie juist meer eetlust lijken te hebben. Daarnaast blijft voldoende lichaamsbeweging essentieel om een gezond gewicht te behouden.

Diabetes
Onderzoek naar het effect van castratie op het risico op diabetes (suikerziekte) laat wisselende resultaten zien zowel bij de reu als de teef. Sommige studies wijzen op een verhoogde kans, terwijl andere geen duidelijk verband aantonen. Bij teefjes kan castratie in bepaalde gevallen zelfs worden ingezet als onderdeel van de behandeling van een hormoonafhankelijke vorm van diabetes.

Gewrichtsaandoeningen
Bij gecastreerde honden – vooral wanneer de castratie plaats vindt voordat de hond is uitgegroeid – lijkt de kans op bepaalde gewrichtsaandoeningen verhoogd. Het gaat hierbij onder andere om heupdysplasie (HD), elleboogdysplasie (ED) en een voorste kruisbandlaesie (scheur van de kruisband in de knie).
Wanneer een hond vóór het einde van de groei wordt gecastreerd, sluiten de groeischijven later. Hierdoor kunnen de lange botten, met name in de poten, langer doorgroeien. Dit mechanisme zou kunnen verklaren waarom vroege castratie invloed heeft op het ontstaan van gewrichtsproblemen. Het risico op gewrichtsaandoeningen – en de ernst van de klachten – wordt daarnaast bepaald door meerdere factoren, zoals erfelijkheid, ras, voeding, (over)gewicht en beweging.

Tumorrisico’s na castratie
Castratie kan het risico op verschillende soorten tumoren verhogen. Een deel van dit verhoogde risico kan echter worden verklaard doordat gecastreerde honden gemiddeld ouder worden. Omdat veel tumoren vooral bij oudere dieren voorkomen, worden ze dan vanzelf vaker vastgesteld.
Overgangscelcarcinoom
Bij zowel reuen als teven neemt na castratie de kans op overgangscelcarcinoom toe. Dit is een kwaadaardige tumor die ontstaat in het slijmvlies van de nierbekkens, urineleiders en blaas. Hoewel deze aandoening relatief zeldzaam is, wordt het risico beïnvloed door meerdere factoren, zoals ras, geslacht, overgewicht en omgevingsinvloeden (bijvoorbeeld bepaalde onkruidbestrijdingsmiddelen met fenoxyazijnzuur). Schotse Terriërs hebben een sterk verhoogd risico; ook bij onder andere Beagles en Shetland Sheepdogs komt het vaker voor. Teven zijn gevoeliger dan reuen.
Osteosarcoom
Osteosarcoom is een kwaadaardige bottumor en de meest voorkomende vorm van botkanker bij honden. De tumor zaait vaak uit en komt vooral voor bij grote rassen, zoals de Rottweiler en de Ierse Wolfshond. Het risico neemt toe met de leeftijd. Uit onderzoek bij Rottweilers blijkt dat honden die vóór de leeftijd van 12 maanden werden gecastreerd, 2 tot 4 keer meer kans hadden op osteosarcoom. Castratie ná 12 maanden liet geen verhoogd risico zien in vergelijking met intacte dieren.
Hemangiosarcoom
Hemangiosarcomen zijn tumoren van bloedvaten en komen vooral voor in of onder de huid, in het hart, de milt en de lever. Ze worden meestal gezien bij oudere honden en het risico verschilt per ras. Bij zowel reuen als teven lijkt castratie het risico op hemangiosarcoom van lever of hart te vergroten, met name bij teven. De kwaliteit van de beschikbare onderzoeken varieert echter, en veel studies zijn rasgebonden, waardoor de resultaten niet zomaar naar andere rassen kunnen worden vertaald.
Lymfomen
Lymfomen zijn tumoren die ontstaan uit lymfocyten, een type witte bloedcel. Het is een van de meest voorkomende tumoren bij honden. Verschillende onderzoeken suggereren een verhoogd risico na castratie, maar de resultaten spreken elkaar regelmatig tegen en zijn vaak beperkt tot specifieke rassen. Het risico op lymfomen hangt samen met erfelijke aanleg, ras, omgevingsfactoren (zoals bepaalde herbiciden) en de werking van het immuunsysteem. De invloed van castratie blijft daardoor onzeker.
Mastceltumoren
Mastceltumoren zijn relatief veelvoorkomende huidtumoren die ontstaan uit mastcellen, cellen die een rol spelen in de afweer en histamine produceren. Ze beginnen vaak als een zachte, onderhuidse zwelling die op een vetbult kan lijken. De ernst varieert sterk per geval. Sommige rassen hebben een verhoogd risico op mastceltumoren. Na castratie lijkt dit risico toe te nemen; sommige onderzoeken zien dit alleen bij teven, andere bij zowel reuen als teven.

Auto-immuunziekten
Uit onderzoek blijkt dat atopische dermatitis (allergische huidontsteking) en verschillende andere auto-immuunziekten, waaronder hypothyreoïdie (een verminderde werking van de schildklier), vaker voorkomen bij gecastreerde honden. Dit geldt zowel voor reuen als teven, maar bij de meeste van deze aandoeningen lijkt het risico bij gecastreerde teven groter dan bij gecastreerde reuen.

⚠️ Gevolgen van castratie voor het lichaam en gedrag van de hond jonger dan zes (6) maanden
Bewegingsapparaat (botten, spieren en gewrichten): Abnormale groei van het bewegingsstelsel zorgt voor langere en lichtere botten.

Onderzoek toont aan dat er een grotere kans is op:
❗een gescheurde voorste kruisband
❗elleboogdysplasie (ED)
❗heupdysplasie (HD)
❗Bij reuen ontstaan gewrichtsproblemen vaak door snelle groei en spierzwakte omdat testosteron, dat normaal zorgt voor spierontwikkeling, wegvalt.

Geslachtsorganen: Door het ontbreken van hormonen blijven de uitwendige geslachtsdelen relatief onderontwikkeld (penis en vulva). Dit kan leiden tot:
❗ontsteking van de voorhuid
❗huidirritatie rond de vulva
❗grotere kans op blaasontsteking
❗grotere kans op vaginale infecties
❗Een gecastreerde reu kan bovendien aantrekkelijk worden voor intacte reuen.
❗Gecastreerde reuen kunnen vaker op elkaar rijden, wat kan leiden tot meer onderlinge gevechten.

Tumoren: Er is een grotere kans op het ontwikkelen van:
❗hemangiosarcoom (kwaadaardige tumor van bloedvaten)
❗bottumoren
❗Afhankelijk van het ras kan ook het risico op andere tumoren toenemen.

Gedrag: Castratie kan leiden tot meer angstgerelateerde gedragsproblemen.
❗Een onzekere reu kan nog angstiger worden, wat kan omslaan in angstagressie.
❗Bij teven bestaat een duidelijk risico op agressiever of mannelijker gedrag (rijden, poot optillen bij het plassen), vooral wanneer de teef meerdere broers in het nest had.

Castratie tijdens de socialisatieperiode heeft een negatieve invloed op de gedragsontwikkeling.
Hersenfunctie: Er is een grotere kans op snellere achteruitgang van cognitieve functies, vergelijkbaar met dementie.
Schildklier: Er is een verhoogd risico op hypothyreoïdie (trage schildklier) en overgewicht
Anesthesie: Het risico van narcose is groter dan bij honden die niet gecastreerd zijn of pas op latere leeftijd worden gecastreerd.
Prostaat: Er is een grotere kans op prostaattumoren na castratie.
Vacht: Vooral bij langharige honden bestaat het risico op een castratovacht (de vacht wordt dikker, meer krullend en moeilijker te onderhouden)

Reu
Bij reuen leidt castratie doorgaans tot minder weglopen en zwerven wanneer er loopse teven in de omgeving zijn. Ook neemt hormoongerelateerde agressie tegenover andere reuen meestal af, net als markeergedrag en het bestijgen van dieren, mensen of objecten. Uit onderzoek blijkt dat gecastreerde reuen minder angst vertonen richting andere honden en onbekende mensen, en minder verlatingsangst laten zien dan intacte reuen. Tegelijkertijd tonen zij meer angst/onzekerheid in niet-sociale situaties, zoals bij harde geluiden of onbekende objecten, en zijn zij over het algemeen minder speels.
Een ander onderzoek, uitgevoerd bij reuen van verschillende rassen en gericht op de leeftijd waarop castratie plaatsvond, laat zien dat jong gecastreerde reuen speelser en energieker zijn. Ze markeren minder in huis en janken minder wanneer ze alleen thuis zijn. Daar staat tegenover dat zij meer angst vertonen voor onbekende voorwerpen tijdens wandelingen, meer agressie laten zien in bepaalde situaties (bijvoorbeeld naar voorbijgangers of bezorgers), en meer opwinding en blaffen vertonen, zoals bij het horen van de deurbel.
Dat angstgerelateerde agressie vaker lijkt voor te komen bij reuen die op jonge leeftijd zijn gecastreerd, kan mogelijk worden verklaard doordat mannelijke hormonen tijdens de puberteit een rol spelen bij het veilig en zelfverzekerd verkennen van nieuwe situaties. Wanneer deze hormonale ondersteuning ontbreekt, kan een reu gevoeliger worden voor angst bij nieuwe prikkels.

Teef
Bij teven kan castratie in sommige gevallen leiden tot een toename van agressie en reactiviteit. Uit onderzoek blijkt dat agressie tegenover gezinsleden na castratie vooral verergert bij teven die als pup al agressief gedrag vertoonden. Bij teven zonder eerdere agressie is dit risico veel kleiner. Uit onderzoek kwam naar voren dat gecastreerde teven iets angstiger zijn richting andere honden en onbekende mensen, en gevoeliger voor harde geluiden en vreemde voorwerpen. Daartegenover staat dat zij minder verlatingsangst kunnen vertonen en speelser kunnen zijn naar mensen. In een kleiner onderzoek werd vastgesteld dat teven die tussen 5 en 10 maanden werden gecastreerd meer angst en angst agressie vertoonden naar onbekende mensen en honden dan ongecastreerde teven.
Een veel groter onderzoek bij teven, waarin specifiek gekeken werd naar de leeftijd van castratie, liet zien dat jong gecastreerde teven meer (angst) agressie vertoonden naar bezorgers en wanneer een onbekende hond naar hen blafte of gromde. Daarnaast blaften zij vaker bij de deurbel, trokken meer aan de lijn en hadden een grotere bereidheid om te apporteren. In een ander onderzoek, waarbij teven tussen de 2 en 4 jaar werden gecastreerd, werd geen verschil in gedrag gevonden ten opzichte van ongecastreerde teven.

Algemeen advies
Voor zowel reuen als teven geldt dat gedragsgerelateerde problemen over het algemeen niet worden opgelost door castratie. Het oplossen van ongewenst gedrag ligt vooral bij de eigenaar, door middel van passende training. Om tot een juiste, op maat gemaakte training te komen, moet het gedrag eerst goed worden geobserveerd, waarna een passend advies kan worden gegeven.

Afhankelijk van het doel van de castratie zijn er verschillende niet-chirurgische opties beschikbaar. Deze alternatieven kunnen tijdelijk zijn of gebruikt worden om te beoordelen welk effect een definitieve castratie mogelijk zou hebben.

Teef
Voor teven bestaan er hormonale methoden om de loopsheid uit te stellen en de vruchtbaarheid tijdelijk te onderdrukken. Prikpil (progestagenen) Bij de prikpil worden hormonen geïnjecteerd die de loopsheid onderdrukken. De behandeling moet regelmatig worden herhaald (om de paar maanden). De teef blijft gedurende deze periode tijdelijk onvruchtbaar.
‘Gewone pil’ (dagelijkse hormoontabletten) Deze tabletten kunnen de loopsheid kortdurend uitstellen en dienen dagelijks toedienen te worden en alleen geschikt voor korte periodes, bijvoorbeeld tijdens een vakantie of hondenshow. Niet bedoeld voor langdurig gebruik.
Nadelen en risico’s van progestagenen: Langdurig of herhaald gebruik van progestagenen kan belangrijke bijwerkingen veroorzaken: zoals verhoogde kans op melkkliertumoren, grotere kans op suikerziekte (diabetes mellitus), risico op baarmoederontsteking en andere baarmoederafwijkingen, toename van eetlust, vachtveranderingen, zoals verkleuring of dunner worden. Overweegt u een pil of prikpil, bespreek dan altijd zorgvuldig de voor- en nadelen met uw dierenarts.

Reu
Voor reuen bestaan er vormen van chemische castratie, die tijdelijk werken en omkeerbaar zijn en zijn implantaat met desloreline, dit is de meest gebruikte methode voor chemische castratie. Het implantaat wordt onder de huid ingebracht (vergelijkbaar met een chip). Het geeft hormonen af die de reu tijdelijk onvruchtbaar maken. Verkrijgbaar in varianten met een minimale werkingsduur van 6 maanden of 12 maanden. Het duurt 6–8 weken voordat de reu daadwerkelijk onvruchtbaar is. Bij kleine honden (<10 kg) kan de werkingsduur langer zijn.
Effecten op het lichaam: De testikels worden kleiner. De testosteronspiegel daalt en herstelt zich na afloop van de werkingsduur. De reu kan al eerder weer vruchtbaar zijn dan de testosteronspiegel volledig hersteld is.
Bijwerkingen: Tijdelijke zwelling of irritatie op de plaats van het implantaat, soms vachtveranderingen of incontinentie, mogelijke tijdelijke toename van seksueel gedrag of agressie direct na plaatsing. Bij honden met bestaand agressieprobleem is voorzichtigheid geboden
Effect op gedrag: Minder seksueel gedrag, minder weglopen bij loopse teven, minder hormoonafhankelijke agressie tussen reuen, minder markeergedrag en soms meer speelsheid en meer eetlust. Omdat de effecten vergelijkbaar zijn met chirurgische castratie, kan een implantaat gebruikt worden als test om te beoordelen of een definitieve castratie gewenst is. De gedragsveranderingen verdwijnen wanneer het implantaat is uitgewerkt.